Titel overzichtspagina

Bladmuziek voor bigband op Youtube

Bladmuziek voor bigband op YouTube

Geschreven door John Valk

Bibliotheek Rotterdam beschikt over een ruim aanbod aan bladmuziek voor bigbands. Veel bigbands in Rotterdam en omgeving maken al jaren dankbaar gebruik van deze collectie. Klik hier voor een overzicht van beschikbare partituren en partijen. Uitgever Hall Leonard maakt onder de naam Scoreplay al enige tijd gebuik van YouTube om te laten zien en horen hoe deze bigband-arrangementen klinken. De partituur loopt in deze filmpjes synchroon aan de audio-uitvoering.

YouTube

Alle nieuwe uitgaven gaan vergezeld van zo een YouTube-filmpje. Van de oudere uitgaven zijn alleen de meest belangrijke voorzien van een YouTube-registratie. De uitgever zet YouTube niet alleen in voor bigband, maar ook voor fanfare, schoolorkesten, jazzensembles en orkestuitgaven. Michael Sweeney, manager Band Publications bij Hall Leonard, over het initiatief: “We hadden Scoreplay vooral bedacht voor dirigenten, maar aan de commentaren zien we dat ook veel bandleden en studenten deze filmpjes bekijken, onder andere om deze aan te bevelen aan hun dirigent". Highlights from Frozen voor 'concert band' (zie hieronder het bijhorende filmpje) telde binnen 4 maanden al 146,000 views! Weliswaar wereldwijd maar toch uitzonderlijk veel voor dit type product.

Tip

Bigband-dirigent of -muzikant opgelet! Wil je bij de bibliotheek een bigband-bladmuziekbundel lenen en zie je dat de bundel door Hal Leonard is uitgegeven? Kijk even op Youtube onder de titel van het stuk of je de partituur ook online kunt beluisteren!

Lees verder

Toonladders en akkoorden

Toonladders en akkoorden

Geschreven door John Valk

Een toonladder is een omhoog of omlaag lopende opeenvolgende reeks tonen. Het karakter en de benaming van een toonladder wordt bepaald door de begintoon en het patroon van hele en halve toonsafstanden binnen de reeks. Hieronder de toonladerC grote terts, (de vertikale plaats van de  bolletjes met de streepjes op de notenbalk geeft de toonhoogte weer, het tijdsverloop vindt in horizontale richting plaats, toonhoogtes van de noten worden aangeduid met de letters van het alfabet (A-G):

Lees verder

Jazzelementen in klassieke muziek begin 20e eeuw

Jazzelementen in klassieke muziek begin 20e eeuw

Geschreven door John Valk

Het waren begin vorige eeuw met name in Frankrijk woonachtige componisten die zich als eersten af en toe lieten inspireren door music hall-muziek, ragtime (met zijn syncopen)en andere dansvormen uit de late 19e eeuw als voorlopers van de jazz. Debussy in een paar van zijn pianowerken, Ravel in zijn tweede vioolsonate, Milhaud in 'La Creation du monde' en Strawinsky onder andere in zijn Ebony Concert. Kennelijk stonden componisten in Frankrijk al heel vroeg, zij het dan sporadisch, meer open voor elementen uit de lichte muziek dan componisten uit Duitsland en Oostenrijk. Ook het algehele cultureel maatschappelijk klimaat in Parijs kan hierin van invloed geweest zijn.

Jazz en Debussy

Als er een muziekstijl is die onmiskenbaar voortgebracht is door de Verenigde Staten dan is dat de jazz, met inleidende uitingsvormen als ragtime en blues. De in zijn tijd zeer vooruitstrevende en vernieuwende componist Claude Debussy kwam hoogstwaarschijnlijk in contact met ragtime toen de Amerikaanse band van John Philip Sousa op tournee in 1900 de Parijse Expositie aandeed. Jazzelementen  verwerkte hij in meerdere pianowerken. De bekendste is Golliwag's Cakewalk (uit Children's Corner suite 1908, op de afbeelding de omslag van de bladmuziekuitgave) waarin hij tevens Wagner's Tristanmotief citeert. Latere pianowerken met een ragtime-inslag zijn onder andere 'Le petit nègre'(1909), 'Minstrels' (1910) en 'General lavine-excentric'. 
Een eerder artikel wijdde ik aan de impulsen, die van Debussy's vernieuwingsdrang en daarmee gepaard gaande nieuwe muzikale ideeën uitgingen. De vergaande akkoordstapelingen, die zijn muzikale handwerk kenmerkten, hebben onmiskenbaar indirect het idioom van de latere Big Band en die van de bebop beïnvloed. En in de legendarische arrangementen van het koppel Miles Davis en Gil Evans is Debussy's compositorisch pionierwerk hoorbaar in de toepassing van modale toonaarden. 

De jazz komt naar Europa

Er zijn denk ik twee gebeurtenissen die ervoor hebben gezorgd dat jazz haar weg heeft weten te vinden naar het brede publiek in Europa: de Eerste wereldoorlog en de uitvinding en doorbraak van de grammofoon in het midden van de jaren 20. Daarnaast heeft ook de verspreiding van bladmuziek voor piano de jazz in de huiskamers gebracht. Voor het aanbrengen van de juiste timing, het swingelement, is het notenschrift ontoereikend. Daarvoor is het luisteren naar een opname of een live optreden onontbeerlijk. In 1875 maakten de Fisk Jubilee Singers een tour door Europa, ze speelden onder andere voor het Nederlandse koningshuis. Europa maakte voor het eerst kennis met Afro-Amerikaanse muziek. In 1917 verschenen de eerste jazz grammofoonplaten. Al gauw doken er in Nederland de eerste 'jazzbands' op, zo noemden ze zich althans.

James Reese Europe

Nadat de Verenigde Staten besloten had zich te mengen in de Europese loopgravenoorlog, bevond zich onder de soldaten die de oversteek maakten ook componist en bandleider James Reese Europe. Begin 1918 arriveerde hij als luitenant van een volledig zwarte gevechtseenheid in Frankrijk. Het veel minder racistische klimaat zorgde er mede voor dat een aantal van de zwarte Amerikaanse soldaten besloten na de beeindiging van de Eerste Wereldoorlog niet terug te keren. In New York had de band van James Reese Europe jaren daarvoor al furore gemaakt met zijn ragtime en dixie. Beelden en muziek van de band 'the Hellfighters' van James Reese Europe in Europa:

Eric Satie

De muzikaal 'dwarse' componist Eric Satie liet zich in Rag-time du Paquebot voor het ballet 'Parade' uit 1916-1917 volledig van zijn op de ragtime gebaseerde syncopische kant zien.

Maurice Ravel

Van de Franse componist Maurice Ravel weten we, dat hij zich aangetrokken voelde tot het exotische, of het nu met eten, muziek, kunst te maken had. Dat de jazz hem fascineerde is daarom geen verrassing. In 1921 schreef hij aan een vriendin: "Ben je naar de negers gaan luisteren ? Hun virtuositeit is af en toe angstaanjagend" Het middendeel van zijn 2e sonate voor viool en piano noemde hij 'Blues'. Daarin verwerkte hij de typische aan de blues onttrokken glissandi en dissonanten.

Igor Stravinsky

De van oorsprong Russische componist Igor Stravinsky stond erom bekend uiteenlopende stijlen te verwerken in zijn  composities. Hij begon in 1918 ragtime-elementen op te nemen in het muziektheaterstuk 'L'histoire du soldat'. Ravels vriend, de Zwitserse dirigent Ernest Ansermet, had twee jaar daarvoor tijdens een bezoek aan de Verenigde Staten bladmuziek van ragtimes meegenomen. Zijn enthousiaste verslag van een concert door jazzklarinettist Sidney Bechet in Londen had Stravinsky gestimuleerd tot het componeren van 'Three Pieces for Clarinet'. In zijn 'Piano-rag-music' horen we hoe de syncopes en het ostinato van de ragtime samenvloeien met Strawinsky's eigen muzikale ideeen. Voor zijn 'Ragtime voor eleven instruments' (1920) gebruikt hij een cymbaal uit de Balkan, die de honky-tonk piano moet vertegenwoordigen. (Zie de afbeelding hiernaast met Picasso's omslagontwerp voor het pianouittreksel) In 1945 componeerde hij het "Ebony concert" voor Woody Herman, daarbij geinspireerd door de Big Band-stijl.

Darius Milhaud

Een andere Franse componist, Darius Milhaud, waagde zelf de oversteek naar de nieuwe wereld. Zijn bezoek aan de New Yorkse wijk Harlem heeft onmiskenbaar zijn weerslag gehad op de muziek die hij schreef voor het jazz-georiënteerde ballet 'La creation du monde uit 1923'.

Luister en kijk hieronder naar een uitvoering door het Chapman Chamber Orchestra.

Een jaar later pas zou een Amerikaans componist voor het eerst een "serieus" jazz georiënteerd muziekstuk schrijven: George Gershwin met "Rhapsodie in blue" voor piano en jazzorkest. Ferde Grofé zette het later om voor piano en groot orkest, in een versie, die we gewoonlijk horen in geluidsopnamen en in de concertzalen.

Duitstalige gebieden

De vroege uitingsvormen van de jazz, zoals de ragtime en de blues waren sterk verbonden met dans. Dat zorgde er mede voor, dat er een sterk verdeeld kamp van voor- en tegenstanders ontstond, zowel bij luisteraars als bij musici en componisten. Hoewel de jazz tijdens de jaren twintig ook in Duitstalige landen zeer populair was, duurde het tot 1927 voordat een componist uit de meer klassieke school ‘swing-elementen' inbouwde in zijn muziek. En dan hebben we het over de Oostenrijkse componist Ernst Krenek met zijn opera 'Johnny spielt auf' en Kurt Weill, de componist van onder andere de Dreigroschenoper uit 1928. De laatste liet zich in de stijl van zijn songs vanaf 1927 vooral inspireren door de dansmuziek van orkest van Paul WhitemanArnold Schönberg en Anton Webern, vooraanstaande componisten uit die tijd, hadden geen goed woord over voor de populair getinte Dreigroschenoper. Alban Berg, die in één lijn wordt genoemd met deze componisten, stond meer open voor het verwerken van jazzelementen in zijn composities. In zijn opera 'Lulu' uit 1935 duiken swingelementen op. Deze opera werd echter pas in 1979 voltooid en uitgevoerd onder leiding van Friederich Cerha.

Naast kritiek vanuit de burgerij op ethische en morele gronden staat die kritiek bij de opkomst van het nationaal socialisme ook in het teken van een bedreiging voor de nationale identiteit.

Jazz in Nederland

De roaring twenties gingen ook niet ongemerkt voorbij aan het Nederlandse publiek. Dat uitte zich onder andere in de vele uitgaansgelegenheden, waar volop gedanst werd op livemuziek van orkesten.  In 1921 begon de Royal Dancing Band in een club te Den Haag op te treden. Dat zouden ze zes jaar volhouden.  Geleidelijk ontstonden meerdere bands die zich over het hele land verspreidden en verschenen ook hier de eerste radio- en grammofoonplaten.

Ook Nederlandse componisten toonden zich niet ongevoelig voor de lichte muze en jazz. Dat horen we onder andere in het pianoconcert van Willem Pijper (uit 1927) het orkestwerk Silhouetten uit 1922 en het pianoconcert van Leo Smit. Naar aanleiding van de uitvoering van Silhouetten schreef de recensent van Het Volk: ‘In de gehele suite maakt de componist gebruik van de eigenaardige klankcombinaties van den negerachtigen jazzband.’ Hij woonde en werkte enige tijd in Parijs en had daar ook veel contact met Franse componisten, met name uit de Groupe des Six, waaronder de hierboven genoemde Darius Milhaud. Vreemd dat hij zich op een ander moment juist geheel negatief uitliet over jazz: "Bandeloos, zonder algemene muziekleer, woest en luid. In de overvolle café’s razen zonder ophouden de Jazzbands. De even dierlijk muzikale als bandelooze negers geven – in den letterlijke zin des woords – den toon aan". De gevestigde burgerij liet zich over het algemeen negatief uit over deze nieuwe muziek, vooral vanuit een oogpunt van ethische verontwaardiging en angst voor moreel verval.

Leo Smit schreef in een neoclassicistische stijl, met een voorliefde voor de toonsoort C-groot. In verschillende werken was de jazz een inspiratiebron: jazz-achtige ritmes en harmonieën getuigen van zijn fascinatie voor deze in die tijd nieuwe muzieksoort, zo lezen we op de aan hem gewijde website.

De componist Daniël Belinfante bood al in 1934 op de muziekschool in het Amsterdamse Watergraafsmeer een 'Jazzklasse' aan.

De componist Dick Kattenburg was vooral in zijn instrumentale composities beinvloed door Franse muziek. De Blues (1940) voor piano quatremains heeft een jazzy feel. Opvallend is ook de Tapdance (1936), voor piano quatre-mains en tapdanser of slagwerk. Ook bij Nederlandse componisten waren de meningen verdeeld over de waarde van jazz. Het lijkt erop dat componisten die vooral keken naar eigentijdse Franse muziek zich ook door lichte muziek lieten inspireren. Dat gold niet voor Matthijs Vermeulen, die vanaf 1921 tot aan het einde van de 2e werelddoorlog in Frankrijk woonde. Hij kwalificeerde jazz als ‘afval, gearrangeerd door halfwassen muzikanten ten behoeve van en ten gerieve van de algemene jool.’

Downloadbare muziekstukken

  • Download gratis de bladmuziek van Ravel's 2e vioolsonate, de partituur voor viool en piano en/of alleen de vioolpartij.
  • Download gratis de bladmuziek van Gershwin's "Rhapsodie in blue" voor 2 piano's en de partituur van 'Parade', waaronder Rag-time du Paquebot.
  • Gratis downloadbare bladmuziek van Igor Stravinsky is nog maar beperkt toegankelijk.
  • Download hier de hoofdstukken van het proefschrift van Kees Wouters: Ongewenschte muziek: De bestrijding van jazz en moderne amusementsmuziek in Duitsland en Nederland, 1920-1945.

Te leen in Bibliotheek Rotterdam

Bladmuziek van Milhaud's "La creation du monde" , bladmuziek van Kurt Weill, Ernst Krenek's Jonny spielt auf : Oper in zwei Teilen : Op. 45, het boek: Muziek, oorlog en vrede muzikaal commentaar op vijf eeuwen oorlog. En veel meer bladmuziek en cd's van genoemde werken en componisten.

Met dank aan componist, schrijver, musicoloog Leo Samama voor het aandragen van voorbeelden van Nederlandse componisten. Hij schreef onder andere een blues (die door een recensent werd aangeprezen als een nieuwe standaard in het genre). Deze cd is te koop via zijn website of te leen bij Bibliotheek Rotterdam.

Klik hier voor een lijst van publicaties van Leo Samama in de collectie van Bibliotheek Rotterdam.

Meer blogs

Lees verder

Technologie en muzikale opvoeding

Technologie en muzikale opvoeding

Door John Valk

Onze vaste blogger en mediaspecialist John Valk vertelt je hoe je tablets en mobieltjes inzet voor een muzikale opvoeding. In het primair onderwijs wordt de term "instrument" in de kerndoelen en de uitwerking van muziekeducatie vooral gebruikt om te verwijzen naar akoestische instrumenten.

 

Techniek is echter in de laatste honderd jaar, sinds de komst van de grammofoon, radio en versterker, steeds meer een bepalende rol gaan spelen in hoe wij muziek beluisteren en maken. Door de komst van de cd, radio, tv,  en het internet is onze toegang tot het bekijken en beluisteren van muziek onbegrenst geworden. En ook het bijwonen van livemuziek is door de opkomst van de burgerij in de 19e eeuw en de moderne transportmiddelen niet alleen meer toegankelijk voor de rijken. 

Techniek en muziekbeoefening

Voor de hedendaagse muzikanten is muziek maken niet alleen maar een analoge en akoestische bezigheid. De komst van de elektriciteit zorgde niet alleen voor verlichting maar ook voor het ontstaan van nieuwe instrumenten zoals de electrische gitaar en allerlei vormen van elekronische toetsinstrumenten zoals het Hammondorgel en de Fender Rhodes piano. De versterker en de geluidsbox heeft ervoor gezorgd dat je als zanger of muzikant al snel een grote zaal kan bereiken. Daarvoor hoef je niet meer een operazanger te zijn of met een vol orkest op het podium te staan. Componisten zijn bovendien niet alleen meer afhankelijk van papier om hun muzikale ideeen te schetsen en vast te leggen. Je kunt partituren makkelijk digitaal aanmaken en met een druk op de knop transponeren, laten horen via midi of xml en digitaal delen.

Kinderen en muziek maken in deze tijd

Kinderen zijn, of we dat nu willen of niet, onlosmakelijk met moderne techniek verbonden. Gevaren van excessief gebruik van mobiele telefoons of andere digitale apparaten, een voorbeeld is digitaal pesten, liggen op de loer, maar opvoeders kunnen de technologie ook dusdanig inzetten dat deze een positieve invloed heeft op de ontwikkeling van het kind. In de muzikale opvoeding zie je dat techniek en muziek ook niet meer los van elkaar te zien zijn. Ik richt mij in deze blog niet op de passieve beleving van muziek door middel van luisteren, maar meer op het actief muziek maken. Was je nog niet zolang geleden voor het leren bespelen van een instrument aangewezen op oefeningen en instructies op papier, al dan niet in direct contact met je leraar, nu kun je je via YouTube allerlei vaardigheden eigen maken. Of je leert een instrument te bespelen via een online cursus (bijvoorbeeld met Yousician ). Voor dj’en op de tablet zijn ook diverse programma’s beschikbaar. Ook ben je nu in staat om jezelf al zingend en vloggend met je mobiel op te nemen via het populaire Musical.ly of om complete- of ensemblemuziek te produceren op basis van tracks met behulp van een app als Garageband met softwarematige synthesizers, geluiden, samples van instrumenten. Het aanbod Nederlandstalige apps is helaas schaars, maar onder begeleiding zijn de Engelstalige toepassingen wel bruikbaar voor kinderen.
Als Nederlandse app is Earz aanbevelenswaardig. Het is een uitgebreid programma, waarmee je spelenderwijs je muzikaal gehoor ontwikkelt, noten leert lezen en je je muziektheorie eigen maakt. Bekijk de korte videodemo.

Lestips

Begon ik dit blog met de constatering dat de kerndoelen en leerlijnen niet direct het gebruik van techniek impliceren voor het ontwikkelen van muzikaal bewustzijn en vaardigheden, het initiatief ‘meer muziek in de klas’ laat dat wel zien bij de praktische lestips:

  • Metropole op School & Ik Componeer
    Het Metropole Orkest stelt het computerprogramma ‘Ik componeer’ beschikbaar, een wat ouder maar nog steeds leuk en geschikt programma om door middel van het stapelen van samples van de instrumentgroepen een klinkende compositie te maken.
    Meer informatie op  www.metropoleopschool.nl/componeerles.
  • Ableton Learning pages
    Ableton heeft voor leerlingen in het basisonderwijs een interactieve website gemaakt waar je de grondbeginselen van het zelf muziek maken leert.
    Bekijk de Ableton Learning pagina.
  • Chrome Music Lab
    Digitaal experimenteren met muziek kun je met het Google Chrome Music Lab. Door de eenvoud en speelse opzet is het heel toegankelijk voor jonge kinderen. Naar Chrome Music Lab
  • Muzikale apps
    Het Landelijk Kenniscentrum Cultuureducatie en Amateurkunst (LKCA) heeft een lijst samengesteld met alle muziek apps en -programma's die beschikbaar zijn om aan de slag te gaan met digitaal muziekonderwijs. Bekijk de lijst met muziekprogramma's voor het onderwijs met prijzen en leeftijdscategorie.
  • Muziekmethode 123ZING 
    Zelf digitaal componeren en opnemen kan via de online muziekstudio Soundtrap van 123ZING. In Soundtrap maak je gemakkelijk en op speelse wijze eigen tracks en maak je zelf opnames van je stem of instrument. Via de speciaal ontworpen opdrachten kunnen leerlingen van de bovenbouw zelf aan de slag. Het is ook mogelijk een workshop Soundtrap te bestellen voor het hele team. Meer informatie over Soundtrap 
  • Workshop Digitaal Componeren op school
    Wil je graag een workshop digitaal componeren op school? Aan de slag met de Dancebox of Dato Duo? Kijk dan eens bij de Muziek-Werkplaats, zij verzorgen leuke workshops voor het voortgezet onderwijs en de bovenbouw van het primair onderwijs.
    www.muziek-werkplaats.nl

Het aanbod is gevarieerd, zo blijkt uit deze lijst. Maar wat zijn nu de specifieke bijdragen van muzikale digitale toepassinge en apps aan de muzikale ontwikkeling van een kind? Ik durf te stellen dat het het componeren, improviseren en experimenteren met muzikale toepassingen de creatieve vermogens op een positieve manier bevordert. Dat wordt gestaafd door een onlangs gehouden onderzoek onder deelnemers aan de workshop ‘Digitaal Componeren in de Klas’. Daaruit blijkt dat dit soort workshops de creativiteit van kinderen stimuleren én kinderen op een intuïtieve manier leren hoe muziek is opgebouwd. In sommige apps, waaronder Musyc wordt bijvoorbeeld bij het vormgeven van geluid een verbinding gelegd met het maken van tekeningen. Dat geldt ook voor Singing Fingers

Met de app Acapella kun je een muziekvideo maken waarin je meerdere lagen melodie en begeleiding inzingt en opneemt terwijl de camera loopt.  Apps die muziekinstrumenten nabootsen zijn goed om op een makkelijke manier kennis te maken met instrumenten, die je niet zo snel fysiek beschikbaar hebt, maar laten niet veel over aan fantasie en experiment. Soundprism en Thumbjam bevatten virtuele muziekinstrumenten, die helemaal zijn toegespitst op de specifieke eigenschap van een tablet die dat wel in zich hebben. En tot slot kun je de muzikale begeleiding tijdens het zingen in de klas overlaten aan een app. Met Soundprism, Guitarism of Chordion kun je op basis van het aanklikken van akkoorden begeleidingen genereren. 

Traditioneel muziekles geven nog van deze tijd?

Deze uiteenzetting betekent niet dat je het gebruik van traditionele instrumenten en een leraar van vlees en bloed naast je neer zou moeten leggen. De inspriratie en gerichte feedback van een leraar, samen zingen, ritmes oefenen en spelen op akoustische instrumenten dragen evenzeer bij aan de ontwikkeling van creativiteit, voorstellingsvermogen, fysiek bewustzijn en sociale vaardigheden. De apps, die ik de revue heb laten passeren hebben staan de ene keer op zichzelf,of staan in verbinding met elkaar, de andere keer ondersteunen ze de traditionele muziekbeoefening.
Een voorbeeld van hoe je Garageband, een complete muziekstudio op je iPad, in de klas kunt gebruiken:

Bronnen:

 

Lees verder

Notenschrift

Notenschrift

Geschreven door John Valk

Muziekschrift is een hulpmiddel voor de muzikant om muziek te reproduceren. 
Zonder muziekschrift zouden we nauwelijks weten hoe muziek uit de tijd voor de uitvinding van de grammofoon heeft geklonken, met uitzondering uiteraard van mondeling overgebrachte muziek en mechanische speeldoosachtige instrumenten. 
Muziekschrift, oftewel muzieknotatie is een op dat reproductieproces gerichte samengestelde verzameling van tekens, van aanduidingen. Het schrift wordt als het ware door de muzikant gedecodeerd en omgezet in de muzikale vertolking.

Er zijn in de huidige muziekpraktijk twee belangrijke soorten muziekschrift te onderscheiden:

Resultaatnotatie: geeft aan wat er moet klinken
Hieronder valt de:

Traditionele mensurale notatie:
Verzameling tekens die het verloop, duur, toonhoogte en timbre van klanken aangeeft

Tabulatuur oftewel het grepenschrift:
Deze vorm komt alleen voor bij meerstemmige instrumenten, bijvoorbeeld de gitaar, orgel of piano. Hierin wordt aangegeven op welke positie van de gitaarhals of het toetsenbord de vingers geplaatst moeten worden. Hetzelfde muziekfragment als hierboven maar dan in gitaartabulatuur

Melodieën kennen soms begeleiding. Melodieën kennen structuur, er kunnen spannings- en ontspanningsmomenten aangebracht worden.

Als we het notenschrift, muziekschrift nader gaan bekijken, dan vinden we daarin de volgende elementen:

Notenbalk, de drager, de kapstok van aanwijzingen voor tijdsverloop, ritmisch verloop en toonhoogte.

Maatstrepen geven de metrische onderverdeling weer:  

Bij de invulling van de notenbalk wordt vertikaal de toonhoogte uitgezet, horizontaal de tijdsduur:

Noten (bolletjes met stokjes) staan op de lijnen van de notenbalk of er tussen, naast elkaar. De vorm van de noten bepaalt de relatieve tijdsduur, de plaats op of tussen de lijnen de toonhoogte. De tijdsafstand tussen de inzetten van de achter elkaar klinkende tonen levert een bepaald ritme op, in bovenstaand voorbeeld duurt de eerste (hele) noot 4 tellen, de daarop volgende (halve) noot 2 tellen, de daarop volgende twee (kwart) noten elk 1 tel, de daarop volgende 8 (kwart) noten elk een halve tel. Als er een punt achter de noot staat, dan wordt deze met de helft van de duur verlengd. Kijk en luister naar onderstaand voorbeeld door op het knopje met het zwarte driehoekje te drukken:

In onderstaande luistervoorbeeld een toonladder, een opeenvolging van noten met afstanden in hele en halve toonhoogten. Letters worden gebruikt om de toonhoogte aan te geven: C,D,E,F,G,A,B,C. (De exacte toonhoogte van de “A” is bepaald op 440 Hz) . In Franse uitgaven zien we ook nog wel eens het bekende "do re mi fa sol la ti do". In de westerse muziek wordt gebruik gemaakt van een basisset van 7 toonhoogten (de laatste toon in het voorbeeld hieronder is gelijk aan de eerste maar klinkt hoger:

Aan noten toegevoegde kruisen (#) en mollen (b) zijn aanwijzingen om de toonhoogte te verhogen of te verlagen met een halve toon. De bovengenoemde basisset van 7 tonen kan hiermee uitgebreid worden tot 13 toonhoogten, bekijk en beluister deze tonen in een reeks met kruisen (#) en in een reeks met mollen (b):

Rusttekens. Behalve dat je moet weten wanneer je een bepaalde toon moet laten klinken, is het ook handig te weten op welke momenten er niets moet klinken en hoelang. In het volgende voorbeeld staat er boven elke noot in de onderste balk een corresponderend rustteken in de bovenste balk:

In de muziek is meestal een vast terugkerend patroon van beklemtoonde en onbeklemtoonde pulsen waar te nemen. Deze bepalen het metrum, c.q. de maatsoorten. Bovenstaande voorbeelden bevatten een 4/4 maatsoort, (maar ook een 3/4 maatsoort is mogelijk, dat geeft een walsritme)   

Sleutels leggen vast op welke plaats in de notenbalk zich een bepaalde toonhoogte bevindt.

Notenschrift5

De Gsleutel geeft aan op welke plaats op de balk de toonhoogte G zich bevindt:

Notenschrift6

Zonder sleutel zou de notenbalk te smal zijn om de omvang van alle produceerbare toonhoogtes van alle mogelijke instrumenten te herbergen en overzichtelijk te houden. Voor instrumenten met een laag toonhoogtebereik, bijvoorbeeld de contrabas is er een andere sleutel dan voor een instrument, dat alleen maar hoge tonen kan weergeven, bijvoorbeeld de piccolo. De meest en in bovenstaande voorbeelden gebruikte sleutels zijn de vioolsleutel die de absolute toonhoogte G op de notenbalk aangeeft, en de bassleutel, die de absolute lage toonhoogte F op de notenbalk aangeeft.

Lees verder

Intensief lezen van bladmuziek kan leiden tot oogproblemen

Intensief lezen van bladmuziek kan leiden tot oogproblemen

Geschreven door John Valk

Dat het intensief bespelen van een muziekinstrument kan leiden tot lichamelijke klachten of gehoorproblemen is alom bekend. Er is allerlei onderzoek naar gedaan, wat geleid heeft tot diverse behandelmethoden en advies.

Minder bekend is dat musici ook vaak kampen met oogproblemen, die vooral te herleiden zijn tot langdurig turen naar bladmuziek en slechte verlichting. De Volkskrant schrijft daarover.

Henny Beckers, verbonden aan de Universiteitskliniek voor oogheelkunde in Maastricht deed met haar team onderzoek naar visuele klachten en oogproblemen onder orkestleden. Ze ontdekte, dat veel vooral oudere musici, gemiddeld de helft van de ondervraagden, onscherp zien en last hebben van vermoeide, brandende, droge of jeukende ogen. Beckers bracht de klachten vooral in verband met ontoereikende verlichting tijdens concerten en de inspanning die nodig is om het kijken naar de dirigent af te wisselen met het lezen van het vaak kleine notenschrift. Dit beeld week niet af van de gevonden klachten bij ondervraagde amateurmusici.

In het onderzoek van Beckers ontbrak wel een controlegroep, dat wil zeggen soortgelijk onderzoek onder niet-musicerenden. Amerikaans onderzoek naar visuele beperkingen wijst uit dat onder muzikanten meer oogklachten voorkomen dan onder de ‘gewone’ bevolking.

De Limburgse oogarts hoopt dat haar onderzoek bijdraagt aan meer aandacht voor oogklachten van orkestleden, zegt zij in De Volkskrant: "Ik ben voor screening op oogklachten bij musici. Meer aandacht voor verlichting, behandeling van droge oggen en optimale behandeling van droge ogen en optimale aampassing van bril of contactlenzen zou al veel helpen. Het is belangrijk, datt muzikanten, vooral de oudere, goed advies krijgen. Dat gebeurt nu niet."

De toekomstige generatie muzikanten, die geleidelijk overstapt op het lezen van bladmuziek vanaf beeldscherm, tablets is tevens gebaat bij goede adviezen en afstelling van beeldschermen.

Lees verder

Unieke bladmuziekuitgave van Mozart

Unieke bladmuziekuitgave van Mozart

Geschreven door John Valk

Blogger John Valk schrijft over een bijzonder stuk in onze collectie: het enige overgebleven exemplaar van de eerste oplage van een compositie die Mozart tijdens zijn verblijf in Nederland vervaardigde.

Met permissie zal de heer Mozart…in de Zael van den Ouden Doelen in ’s Hage een Groot Concert geeven, in welke zijn Zoon, oud maar 8 Jaeren en 8 Maenden…Concerten op het Clavecimbel zullen executeeren.

Dit fragment uit een krantenadvertentie van 1765 kondigt het bezoek aan van de - toen als wonderkind bekend staande - negenjarige Wolfgang Amadeus Mozart. Op 11 september kwam hij met de trekschuit vanuit Rotterdam in Den Haag aan. Hij had er samen met zijn vader en zus al een aardig tournee opzitten met onder andere concerten aan de hoven van Parijs en Londen. Vader Leopold wist als impressario handig de talenten van zijn zoon uit te buiten. Hij schroomde dan ook niet te smokkelen met de leeftijd van zijn zoon. Deze was in werkelijkheid negen en niet acht jaar oud zoals aangegeven in bovenstaande advertentietekst.

De jonge Wolfgang was al een veelzijdig musicus, net zo bedreven in het componeren van muziek als in het bespelen van de clavecimbel en viool. Leopold voelde aanvankelijk niets voor een reis naar Nederland op uitnodiging van prinses Caroline, de zus van prins Willem V. Het gezin Mozart werd in de watten gelegd en had de beschikking over een rijtuig. Mozarts zus Nannerl werd op een gegeven moment zo ziek dat even voor haar leven gevreesd werd, maar zij herstelde gelukkig snel. Behalve hofconcerten vonden ook openbare concerten plaats. De familie verbleef ongeveer 7 maanden in Den Haag met bezoeken aan Amsterdam, Haarlem en op de terugreis naar Salzburg deden zijn nog even Utrecht aan. In maart 1766 woonden ze de pompeuze feesten bij rond de inhuldiging van prins Willem tot stadhouder. Ze gaven daarnaast regelmatig muziekuitvoeringen aan het hof zelf. Wolfgang componeerde speciaal daarvoor een aantal stukken, die hij opdroeg aan leden van het stadhouderlijk gezin.

Het enige exemplaar van de eerste oplage van één van die composities bevindt zich in de geklimatiseerde ruimte van Bibliotheek Rotterdam. Het gaat om variaties, je zou nu zeggen 'vastgelegde improvisaties' op een lied van Christiaan Ernst Graaf, dirigent van de stadhouderlijke kapel. Download de facsimile (PDF).

Luister naar de uitvoering en volg het notenbeeld: 

In de catalogus van Bibliotheek Rotterdam vind je onder andere het volgende boek over Wolfgang Amadeus Mozart:

Mozart : de Engel van Salzburg
Martin van Amerongen

Bundeling van essays van de Nederlandse journalist Martin van Amerongen (1941-2002) over Mozart.

Lees verder

Componeren in de stijl van de oude meesters

Componeren in de stijl van de oude meesters

Geschreven door John Valk

Je een persoonlijke stijl eigen maken in het componeren van muziek. Meestal laat je je eerst inspireren door bestaande muziek. Dat deden ook de klassieke componisten. Bij Beethoven hoor je in de vroege werken nog de stem van Haydn. Arnold Schönberg eerste composities ademden nog duidelijk de sfeer van Brahms en Wagner, voordat hij zich wijdde aan een geheel eigen revolutionaire a-tonale stijl (12 toons muziek). Er zijn ook componisten, die soms bewúst teruggrijpen naar de oude meesters:

Peter van Anrooy, bekend van de Piet Hein Rhapsodie , schreef midden vorige eeuw een reeks variaties voor piano op de melodie van het volksliedje Aan de oever van de snelle Vliet ' in de stijl van Bach, Handel, Haydn, Mozart, Beethoven, Schubert, Clementie, Kuhlau, Schumann, Mendelssohn, Brahms, Chopin, Gounod, Rossini, Bizet, Lalo, en Joh. Strauss.

Luister hier naar het thema: 


Jaren daarvoor had Ferruccio Busoni hetzelfde gedaan op het lied   'Kommt ein Vogel geflogen' in de stijl van Schumann, Mendelssohn, Chopin, Wagner en Scarlatti.
Hieronder de handgeschreven partituur van de variatie a la Scarlatti :

Ook Siegfried Ochs liet de stemmen van de grote componisten doorklinken in dit lied, niet alleen voor piano maar ook in een arrangement voor piano en orkest:

In een bewerking door Sake Lieuwe Tiemersma bestaat er ook een arrangement voor harmonieorkest van deze variaties.

Cornelius Gurlitt bewerkte 'Ach du lieber Augustin' bij ons bekend als 'Peerd van ome Loeks (is dood)' ook zoals hij het zelf noemt 'Im Stile klassischer Meister'.

Prokofiev grijpt in zijn klassieke Eerste Symfonie terug op Haydn. Het stuk is bedoeld als stijloefening, waarbij hij zowel in omvang, bezetting als idioom de Weense grootmeester navolgt.

Lees verder

De nachtegaal van de Nijl

De nachtegaal van de Nijl

Geschreven door John Valk

De Egyptische zangeres Oum Kalthoum verbond met haar muziek de sterk verdeelde Arabische wereld. 

Vorige week vond een bijzonder concert plaats in de Doelen Rotterdam. Het Rotterdams Philharmonisch Orkest verlegde voor die avond, zoals zij het zelf aangaf, even de grens naar de Maghreb en het Midden-Oosten. De symfonische wereld en de vocale muziek uit dit uitgestrekte gebied van onder andere legendes Oum Kalthoum en Fairuz kwamen op deze avond samen op één podium met drie zangeressen: Latifa Raâfat, Baidar Al-Basri en Mireille Bittar. 

Zangeres Oum Kalthoum (1898-1975) was een figuur die jarenlang een belangrijk bindend element vormde binnen een in sterk verdeelde Arabische wereld. De Libische dictator Khadafi stelde zelfs in 1969 zijn coupe tegen het Lybische koningshuis uit vanwege een concert van deze Egyptische zangeres, 'de nachtegaal van de Nijl', de zangeres van het volk. Ze verkocht meer platen dan Elvis en de Beatles bij elkaar. Haar begrafenis in 1975 bracht 4 miljoen mensen op de been rond het inmiddels bekende Tahrirplein in Caïro (zie afbeelding rechts). Leiders uit diverse Arabische landen begeleidden de lijkbaar. Ondanks het feit dat muziek maken en islam vaak min of meer op gespannen voet staan, stond dit de immense populariteit van deze zangeres niet in de weg.

Via Bibliotheek Rotterdam kunnen je 2 boeken lenen over Oum Kalthoum, één in het Nederlands door Mohammed Fess, leesbaar voor een breed publiek, ook geschikt als basis voor spreekbeurten of werkstukken op scholen. Het andere boek, geschreven in het Engels door Virginia Danielson gaat wat dieper in op de cultuur-historische en maatschappelijke betekenis. Ook is er uitgebreide aandacht voor de muzikale kenmerken van haar liederen met veel notenvoorbeelden. Voor de bredere context, lees het boek Arabische muziek van Leo Plenckers. 

  • Oum Kalsoum door Mohamed El-Fers. Levensbeschrijving van de bekendste zangeres van de Arabische wereld, Umm Kultum (ca. 1898-1975). Zie voor de beknopte tekst ook Google books
  • The voice of Egypt, Umm Kulthum, Arabic song, and Egyptian society in the twentieth century, door Virginia Danielson.
  • Arabische muziek, een overzicht van de geschiedenis en de hedendaagse praktijk (P.132- over Oum Kalsoem)  

Bij de Bibliotheek Rotterdam kies je uit 118 cd's en DVD's met opnames van deze legendarische zangeres. Op Youtube circuleren daarnaast talloze opnames van optredens. 

De Nederlands-Marokkaanse zangeres Hind zong ooit in het tvprogramma 'De Wereld draait door' een lied van Oum Kalsoum:

Foto artikel: Latifa Raâfat met het Rotterdams Philharmonisch Orkest. Meer foto's van de Arabic Symphonic Night op 30 november 2018; zie mijn album op Flickr

John Valk Specialist Media Bibliotheek Rotterdam 

Lees verder

© 2019 - Bibliotheek Rotterdam

Voer uw gebruikersnaam / pasnummer en wachtwoord in.